1 . ضحاك بن مزاحم هلالى ، ابو القاسم و گفته شده : ابو محمد خراسانى : وى تابعان بزرگ را درك كرد و معارف را از آنان ، به ويژه از سعيد بن جبير - كه تفسير ابن عباس را از وى گرفت - دريافت كرد . او دست پُرى در تفسير و فهم معانى قرآن داشت . ضحاك دو تفسير كبير و صغير دارد كه هر دو از منابع تفاسير طبرى ، طبرسى ، ابن كثير و ديگران است . شرح حال وى را در بحث از طريق ششم به تفسير ابن عباس آورده‌ايم . « 1 » ضحاك در سال 105 درگذشت ، ولى ابن قتيبه گويد : در سال 102 از دنيا رفته است . 2 . سُدّى كبير ، اسماعيل بن عبد الرحمان ، ابو محمد قرشى كوفى : وى از دانشمندان بزرگ پس از دورهء تابعان شمرده مىشود . او از طريق ابو مالك و ابو صالح ، از ابن عباس معارف را دريافت كرد ؛ نيز از مرّة بن شراحيل هَمْدانى از ابن مسعود و گروهى از صحابه . بزرگانى هم‌چون ثورى و شعبه از او روايت كرده‌اند . شيخ او را از اصحاب امام سجاد عليه السلام بر شمرده است . هم‌چنين وى از اصحاب امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام شمرده شده است . « 2 » شرح حال وى را در بحث از طريق چهارم به تفسير ابن عباس آورده‌ايم . « 3 » سدّى در سال 128 درگذشت . 3 . جابر جُعفى ، ابو عبداللَّه بن يزيد بن حارث كوفى : وى عرب اصيل است . جابر جعفى از عكرمه ، عطاء ، طاووس و گروهى ديگر روايت كرده است . شعبه ، ثورى و ديگران نيز از وى روايت كرده‌اند . شيخ او را از اصحاب امام باقر و صادق عليهما السلام برشمرده است . « 4 » پيشوايان وى را به صداقت و پرهيزگارى و امانت توصيف كرده‌اند . او از پيشوايان حديث و تفسير بود و در تفسير ، كتاب معروفى دارد . جابر جعفى در سال 128 از دنيا رفت .

--> ( 1 ) . بنگريد به : التمهيد فى علوم القرآن ، ج 9 ، ص 241 . ( 2 ) . بنگريد به : معجم رجال الحديث ، ج 4 ، ص 63 ؛ تهذيب التهذيب ، ج 1 ، ص 273 و 274 . ( 3 ) . بنگريد به : التمهيد فى علوم القرآن ، ج 9 ، ص 236 و 237 . ( 4 ) . رجال طوسى ، ص 176 . نيز بنگريد به : ميزان الاعتدال ، ص 379 .